Zapisanie całego majątku jednej osobie nie oznacza, że reszta rodziny zostaje z niczym. Pominiętym bliskim prawo daje narzędzie: zachowek. To roszczenie o pieniądze, którego nie da się ominąć ani testamentem, ani rozdaniem majątku jeszcze za życia. Wyjaśniamy, komu przysługuje, ile wynosi i jak się o niego upomnieć.
Spis treści
Czym jest zachowek?
Zacznijmy od najważniejszego rozróżnienia: zachowek to prawo do pieniędzy, nie do rzeczy. Jeśli zostałeś pominięty, nie odzyskasz konkretnego mieszkania czy samochodu ze spadku. Możesz za to żądać zapłaty sumy, która odpowiada części tego, co przypadłoby Ci przy dziedziczeniu z ustawy. Płaci ją ten, kto majątek po zmarłym przejął.
Podstawa prawna to Kodeks cywilny, art. 991 i następne.
Komu należy się zachowek?
Nie każdemu krewnemu. Zachowek przysługuje tylko tym, którzy dziedziczyliby z ustawy, gdyby testamentu nie było. W praktyce chodzi o:
- dzieci, a gdy nie dożyły otwarcia spadku, wchodzą wnuki,
- małżonka,
- rodziców, ale tylko wtedy, gdy sami doszliby do spadku, na przykład gdy zmarły nie miał dzieci.
Rodzeństwo do tego kręgu nie należy.
Prawo do zachowku tracisz też wtedy, gdy zostałeś skutecznie wydziedziczony, uznany za niegodnego, odrzuciłeś spadek albo zrzekłeś się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą.
Ile wynosi zachowek?
W typowej sytuacji to połowa udziału, który przypadłby Ci przy dziedziczeniu ustawowym. Jeśli jesteś osobą małoletnią albo trwale niezdolną do pracy, przysługuje Ci więcej, bo dwie trzecie tego udziału.
Liczymy więc zawsze od udziału z ustawy, a nie od całego spadku.
Jak obliczyć zachowek?
Sam mechanizm nie jest trudny. Najpierw ustalasz, jaki udział przypadłby Ci przy dziedziczeniu ustawowym. Mnożysz go przez połowę (albo dwie trzecie) i masz swój udział zachowkowy. Potem liczysz substrat, czyli czystą wartość spadku powiększoną o darowizny, które trzeba doliczyć. Udział zachowkowy pomnożony przez substrat daje kwotę zachowku.
Prosty przykład. Wdowa i dwoje dzieci, a cały majątek, czyli mieszkanie warte 600 000 zł, trafia w testamencie do żony. Pominięte dziecko dostałoby z ustawy jedną trzecią, więc jego zachowek to połowa z tego, czyli jedna szósta. W tym wypadku 100 000 zł.
Schody zaczynają się przy wycenie. Ile naprawdę wart jest majątek? Które darowizny wchodzą do rachunku i jak policzyć je po latach? Na tych pytaniach strony najczęściej się rozjeżdżają. Jeśli chcesz poznać kwotę w swojej sprawie, policzymy ją razem podczas konsultacji. Więcej wyliczeń krok po kroku pokazujemy w tekście Zachowek po rodzicach – jak obliczyć.
Zachowek a darowizny
Rozdanie majątku za życia nie chroni przed zachowkiem. Darowizny co do zasady dolicza się z powrotem do wartości spadku, bo inaczej wystarczyłoby przepisać wszystko wcześniej i temat by zniknął. Wyjątki są dwa: nie liczą się drobne, zwyczajowo przyjęte darowizny ani te starsze niż 10 lat na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych.
Tu kryje się pułapka, o której łatwo zapomnieć. Dla darowizn na rzecz dzieci i innych uprawnionych limit 10 lat w ogóle nie obowiązuje, więc doliczasz je niezależnie od tego, ile czasu minęło. A jeśli spadek został już rozdany i spadkobierca nie ma z czego zapłacić, roszczenie kierujesz wprost do obdarowanego.
Rozwijamy ten wątek w tekście Zachowek od darowizny.
Zachowek a testament
Testament nie jest tarczą przed zachowkiem. Nawet jeśli spadkodawca zapisał wszystko jednej osobie, pominięci bliscy mogą żądać od niej zapłaty. Wolę zmarłego ogranicza w tym miejscu tylko jedno – skuteczne wydziedziczenie.
Wydziedziczenie a zachowek
Wydziedziczenie to jedyny sposób, żeby naprawdę pozbawić kogoś zachowku. Udaje się rzadko, bo musi spełnić dwa warunki naraz. Po pierwsze, opiera się na jednej z przyczyn wskazanych w kodeksie: uporczywym niedopełnianiu obowiązków rodzinnych, przestępstwie przeciwko spadkodawcy albo rażącej obrazie czci. Po drugie, powód wydziedziczenia musi wynikać z samej treści testamentu.
Jeśli w testamencie nie ma powodu albo podany powód nie broni się w sądzie, wydziedziczony i tak może odzyskać zachowek.
Szerzej piszemy o tym w tekście Wydziedziczenie a zachowek.
Przedawnienie zachowku
Na upomnienie się o zachowek masz 5 lat. Od kiedy liczyć ten czas, zależy od tego, kogo pozywasz: spadkobiercę liczysz od ogłoszenia testamentu, a obdarowanego od śmierci spadkodawcy.
Po tym czasie druga strona podniesie zarzut przedawnienia i sprawa upadnie, choćby roszczenie było w pełni zasadne. Dlatego z zachowkiem lepiej nie zwlekać.
Sposoby przerwania biegu terminu opisujemy w tekście Przedawnienie zachowku.
Jak dochodzić zachowku i od czego zacząć?
Zacznij od dwóch rzeczy. Sprawdź, czy w ogóle należysz do kręgu uprawnionych, i policz, ile czasu zostało do przedawnienia. To Ty pilnujesz terminu, a on najczęściej przesądza o sprawie.
Reszta zależy już od konkretów. Ile dokładnie Ci się należy? Czy darowizny sprzed lat wchodzą do rachunku? Czy wydziedziczenie w testamencie się obroni? Tego nie rozstrzygniesz z artykułu. Prowadzimy sprawy o zachowek dla Klientów z Gliwic, Katowic i całego Górnego Śląska. Umów konsultację, a ocenimy sprawę i policzymy należną kwotę. Zobacz też: sprawy spadkowe i kto nabywa spadek.
FAQ (do FAQPage schema)
Komu należy się zachowek? Zstępnym (dzieciom, wnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, o ile byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwu nie przysługuje.
Ile wynosi zachowek? Co do zasady połowa wartości udziału, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym. Dla osób małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy to dwie trzecie.
Czy zachowek należy się, jeśli był testament? Tak. Testament nie odbiera prawa do zachowku. Pominięci mogą żądać zapłaty, chyba że zostali skutecznie wydziedziczeni.
Po jakim czasie przedawnia się zachowek? Po 5 latach: od ogłoszenia testamentu wobec spadkobierców albo od otwarcia spadku wobec obdarowanych.
Czy darowizny wpływają na zachowek? Tak. Do wartości spadku dolicza się co do zasady darowizny spadkodawcy, z wyjątkami (drobne darowizny zwyczajowe oraz starsze niż 10 lat na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych).
