Alimenty od byłego małżonka to roszczenie, o którym wiele osób dowiaduje się dopiero wtedy, gdy ich sytuacja finansowa po rozwodzie pogarsza się na tyle, że trudno poradzić sobie samodzielnie. Tymczasem Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje wyraźną możliwość dochodzenia takich świadczeń – nie tylko w toku postępowania o rozwód, ale i po jego zakończeniu, niekiedy kilka lat później. Poniżej wyjaśniono, komu przysługują alimenty od byłego małżonka, jakie warunki muszą zostać spełnione i jak długo trwa ten obowiązek.
Alimenty od byłego małżonka – czy są możliwe?
Tak – i jest to roszczenie niezależne od alimentów na dzieci, choć przez wielu mylnie z nimi utożsamiane. Alimenty na byłego małżonka po rozwodzie to odrębna instytucja prawa rodzinnego, której celem jest ochrona tego z małżonków, który po rozwiązaniu małżeństwa znalazł się w trudniejszej sytuacji materialnej niż w czasie trwania związku.
Roszczenie to można zgłosić zarówno w pozwie o rozwód lub w odpowiedzi na pozew, jak i w osobnym powództwie wytoczonym już po uprawomocnieniu się wyroku. Nie ma przymusu dochodzenia alimentów od razu – zmiany życiowe mogą sprawić, że potrzeba ich uzyskania pojawi się dopiero z czasem.
Podstawy żądania alimentów na byłego małżonka
Prawo rozróżnia dwie sytuacje w zależności od tego, czy w wyroku rozwodowym orzeczono o winie rozkładu pożycia i czyja to była wina.
Małżonek niewinny a małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia
Jeżeli sąd orzekł rozwód bez orzekania o winie albo z winą obu stron, każde z byłych małżonków może dochodzić alimentów pod warunkiem wykazania niedostatku. Jest to zwykły obowiązek alimentacyjny.
Sytuacja wygląda inaczej, gdy sąd uznał jednego z małżonków za wyłącznie winnego rozkładu pożycia. Wówczas małżonek niewinny może żądać alimentów na byłego małżonka po rozwodzie już wtedy, gdy w wyniku rozwodu jego sytuacja materialna istotnie się pogorszyła – nawet jeżeli nie popadł w niedostatek. Jest to rozszerzony obowiązek alimentacyjny, uzasadniony odpowiedzialnością za zawiniony rozkład pożycia.
Alimenty po rozwodzie z winy obu stron są zatem możliwe, lecz ograniczone – żadna ze stron nie może żądać wyrównania poziomu życia; uprawniony musi wykazać faktyczny niedostatek.
Przesłanka niedostatku i istotnego pogorszenia sytuacji
Niedostatek oznacza niemożność zaspokojenia własnych usprawiedliwionych potrzeb przy pełnym wykorzystaniu sił i możliwości zarobkowych uprawnionego. Nie chodzi tu wyłącznie o skrajną biedę – niedostatek zachodzi także wówczas, gdy ktoś z powodu choroby, podeszłego wieku lub braku możliwości zatrudnienia nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie na poziomie odpowiadającym minimalnym standardom. Sąd Najwyższy podkreśla jednak, że interpretacja niedostatku powinna być ścisła – uprawniony ma obowiązek dołożyć należytych starań, by uzyskać dochody własną pracą.
Istotne pogorszenie sytuacji materialnej to pojęcie szersze. Ocena, czy do niego doszło, polega na porównaniu sytuacji małżonka niewinnego po rozwodzie z sytuacją, w której znajdowałby się, gdyby pożycie małżeńskie funkcjonowało prawidłowo. Pogorszenie powinno być wyraźnie odczuwalne i znaczące, ale nie musi oznaczać popadnięcia w niedostatek – wystarczy, że dawny standard życia obniżył się w sposób dotkliwy. Oznacza to w praktyce, że małżonek, który zrezygnował z kariery zawodowej, by zajmować się domem i dziećmi, może skutecznie dochodzić alimentów od wyłącznie winnego współmałżonka, nawet gdy po rozwodzie dysponuje środkami na bieżące życie.
We wszystkich przypadkach sąd bierze pod uwagę nie tylko potrzeby uprawnionego, ale też możliwości majątkowe i zarobkowe zobowiązanego. Alimenty na małżonka mają charakter subsydiarny – zobowiązany dostosowuje zakres pomocy do swoich realnych możliwości.
Czy można żądać alimentów kilka lat po rozwodzie?
Tak – i jest to jeden z najważniejszych aspektów tej instytucji. Niedostatek nie musi istnieć w chwili orzeczenia rozwodu. Przeważający pogląd doktryny i orzecznictwa wskazuje, że żądanie świadczeń alimentacyjnych jest zasadne również wtedy, gdy uprawniony znalazł się w niedostatku dopiero po upływie pewnego czasu od wyroku. Podobnie istotne pogorszenie sytuacji niewinnego małżonka może wystąpić lub ujawnić się ze zwłoką.
Termin pięcioletni i jego wyjątki
Gdy zobowiązanym jest małżonek, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, obowiązek alimentacyjny wygasa z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu. Termin liczy się od dnia uprawomocnienia się wyroku. Jak długo płaci się alimenty na małżonka – reguła pięcioletnia dotyczy zatem wyłącznie sytuacji, w której zobowiązanym jest małżonek niewinny lub gdy w wyroku nie orzeczono o winie.
Pięcioletni termin nie jest bezwzględny. Ustawa dopuszcza jego przedłużenie przez sąd z powodu wyjątkowych okoliczności – na wniosek uprawnionego złożony przed upływem tego terminu. Wyjątkowe okoliczności to przede wszystkim podeszły wiek uniemożliwiający podjęcie pracy, długotrwała choroba, niepełnosprawność lub brak realnych szans na poprawę sytuacji finansowej. Sąd każdorazowo ocenia indywidualne okoliczności sprawy.
Gdy zobowiązanym jest małżonek wyłącznie winny, ograniczenie pięcioletnie nie obowiązuje. Obowiązek trwa tak długo, jak długo spełnione są przesłanki jego istnienia.
Zmiana sytuacji życiowej jako podstawa roszczenia
Alimentów od byłego małżonka można żądać po raz pierwszy kilka lat po rozwodzie, jeżeli sytuacja życiowa uprawnionego pogorszyła się po wydaniu wyroku – na przykład wskutek utraty pracy spowodowanej chorobą, wypadku powodującego trwałą niezdolność do pracy czy osiągnięcia wieku emerytalnego ze świadczeniami niewystarczającymi do zaspokojenia potrzeb.
Jeżeli alimenty były już zasądzone wcześniej, zmiana sytuacji po stronie zobowiązanego lub uprawnionego może uzasadniać zmianę lub uchylenie obowiązku. Przez zmianę stosunków rozumie się istotną modyfikację okoliczności wpływających na zakres obowiązku – potrzeby uprawnionego lub możliwości zarobkowe zobowiązanego. Alimenty na byłego małżonka jak długo trwają, zależy więc nie tylko od przepisów, ale i od faktycznej sytuacji stron w całym okresie po rozwodzie.
Jak długo trwa obowiązek alimentacyjny wobec byłego małżonka?
Czas trwania obowiązku zależy od tego, kto jest zobowiązanym i na jakiej podstawie alimenty zostały zasądzone.
Wygaśnięcie obowiązku – nowe małżeństwo, upływ czasu
Obowiązek dostarczania środków utrzymania byłemu małżonkowi wygasa bezwzględnie w razie zawarcia przez uprawnionego nowego małżeństwa. Nie ma tu wyjątków – samo zawarcie związku kończy obowiązek, bez potrzeby orzeczenia sądowego.
Gdy zobowiązanym jest małżonek, który nie był wyłącznie winny rozkładu pożycia, obowiązek wygasa z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu – chyba że sąd na wniosek uprawnionego przedłuży ten termin z powodu wyjątkowych okoliczności.
Gdy zobowiązanym jest małżonek wyłącznie winny, ograniczenia pięcioletniego nie ma. Obowiązek trwa tak długo, jak długo sytuacja materialna uprawnionego jest istotnie gorsza niż byłaby w prawidłowo funkcjonującym małżeństwie. Jeżeli sytuacja uprawnionego się wyrówna – uzyska stałe zatrudnienie, otrzyma dziedzictwo lub zawrze nowy związek – zobowiązany może wnioskować o uchylenie lub zmianę obowiązku.
Alimenty od byłej żony lub alimenty od byłego małżonka płci męskiej funkcjonują na identycznych zasadach – przepis jest neutralny płciowo i roszczenie przysługuje temu małżonkowi, który spełnia przesłanki, niezależnie od tego, czy to mąż, czy żona znalazł się w trudniejszej sytuacji.
Jak dochodzić alimentów od byłego małżonka?
Powództwo o alimenty dla byłego małżonka składa się do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania uprawnionego lub zobowiązanego – do wyboru powoda. Sprawy o alimenty są wolne od kosztów sądowych po stronie powoda.
W toku postępowania uprawniony powinien wykazać spełnienie przesłanki niedostatku lub istotnego pogorszenia sytuacji – dokumentacją medyczną, zaświadczeniami o dochodach, wyciągami bankowymi – oraz możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego. Sąd bierze pod uwagę całościowy obraz sytuacji obu stron. Wyrok zasądzający alimenty stanowi tytuł wykonawczy – w razie niepłacenia można skierować sprawę do komornika.
Sprawy o alimenty między byłymi małżonkami bywają skomplikowane dowodowo. W kancelarii DLB Legal w Gliwicach prowadzimy sprawy z zakresu prawa alimentacyjnego i prawa rozwodowego, w tym postępowania o alimenty na byłego małżonka, ich zmianę i egzekucję. Kwestie majątkowe po rozstaniu wiążą się też z zagadnieniami finansowymi, jakie niesie rozdzielność majątkowa a kredyt hipoteczny – szczególnie gdy decyzje podjęte w trakcie małżeństwa rzutują na sytuację stron po jego rozwiązaniu.
Podsumowanie
Alimentów od byłego małżonka można dochodzić zarówno w toku postępowania o rozwód, jak i kilka lat po jego zakończeniu – jeżeli sytuacja uprawnionego pogorszyła się dopiero z czasem. Zakres roszczenia zależy od tego, czy i z czyjej winy orzeczono rozkład pożycia: przy braku orzeczenia o winie lub winie obu stron konieczne jest wykazanie niedostatku; gdy jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego, niewinny może żądać alimentów już przy istotnym pogorszeniu swojej sytuacji materialnej, bez konieczności popadnięcia w niedostatek. Obowiązek wygasa bezwzględnie z chwilą zawarcia przez uprawnionego nowego małżeństwa. Gdy zobowiązanym jest małżonek niewinny, obowiązek gaśnie z upływem pięciu lat od wyroku, chyba że sąd na wniosek uprawnionego przedłuży ten termin. Przy małżonku wyłącznie winnym ograniczenie pięcioletnie nie ma zastosowania.
